Madhur Jaffrey'nin Hint Mutfağını Dünyaya Tanıtma Yolculuğu

Ödünç Alınmış Bir Mutfakta Doğan Kariyer

1966 yılında New York Times'ın mutfak eleştirmeni Craig Claiborne, bir röportaj için Manhattan'da bir arkadaştan ödünç alınmış bir daireye geldiğinde karşısında bulduğu kadın aslında bir tiyatro ve sinema oyuncusuydu. Yapımcı Ismail Merchant, çektiği filme tanıtım kazandırmak amacıyla Claiborne'u bu röportajı yapmaya ikna etmişti; röportajın konusu "yemek de yapabilen bir aktris" olarak tanıtılan Madhur Jaffrey'di.

O gün Jaffrey, kendi tek odalı dairesinde değil ödünç alınan bir evde dolmalık yeşil biber, ekşi kremalı köfte ve naneli-salatalıklı raita pişirdi. Claiborne'un o röportajın ardından yazdığı yazı, Jaffrey'nin hayatının yönünü değiştirecek bir kitap teklifine kapı aralayacaktı. Bugün Hint mutfağını Batı'ya tanıtan en etkili isimlerden biri olarak anılan Jaffrey'nin hikâyesi, aslında bir sahne oyuncusunun tesadüfen mutfağa savrulmasıyla başlar.

Delhi'de Bölünme Yıllarında Bir Çocukluk

Jaffrey, 13 Ağustos 1933'te Delhi'nin Civil Lines mahallesinde, o dönem İngiliz Hindistanı'nın bir parçası olan bugünkü Hindistan'da, Kayastha Hindu bir ailenin beşinci çocuğu olarak dünyaya geldi. Babasının işi nedeniyle sekiz yıl Kanpur'da yaşayan aile, 1944'te yeniden Delhi'ye döndü.

Delhi'de okuduğu Queen Mary's Higher Secondary School'da tarih öğretmeninin teşvikiyle okul oyunlarına katıldı; "Bir Yaz Gecesi Rüyası"nda Titania'yı, "Robin Hood ve Neşeli Adamları"nda başrolü oynadı. 1947'de Hindistan'ın bağımsızlığına ve bölünmesine tanıklık etti: 15 Ağustos'ta India Gate'te güç devrini izledi, Jawaharlal Nehru ile Lord Mountbatten'i at arabasıyla geçerken gördü. Bir yıl sonra, suikastından birkaç gün önce Mahatma Gandhi'nin bir dua toplantısına katıldı ve cenaze törenine tanık oldu.

1950-1953 yılları arasında Delhi Üniversitesi'ne bağlı kadınlara özel Miranda House'da felsefe yandalıyla İngiliz edebiyatı okudu. Aynı dönemde, oyuncu Saeed Jaffrey'nin kurduğu İngilizce repertuvar topluluğu Unity Theatre'a katıldı; ikili burada sahne arkadaşlığından aşka geçti.

Londra'da Açlık: RADA Yılları ve Annenin Mektupları

1955'te İngiliz hükümetinden aldığı bir burs ve British Council'ın desteğiyle Londra'ya giden Jaffrey, Royal Academy of Dramatic Art'a (RADA) kabul edildi. 1955-1957 yılları arasında okulda Diana Rigg, Siân Phillips ve Glenda Jackson ile aynı sınıftaydı.

Ancak Londra'da onu asıl zorlayan şey yemekti. Dönemin Londra'sında yalnızca iki üç Hint restoranı vardı, onlar da kendi ifadesiyle "standartlaştırılmış, yumuşatılmış" bir mutfak sunuyordu. Kaldığı evin sahipleri mutfaklarını kullanmasına izin veriyordu, ama Jaffrey nasıl yemek yapacağını bilmiyordu; çünkü Delhi'deki evde yemek hizmetçiler tarafından pişiriliyor, aile kadınları yalnızca gözetiyordu. Annesine mektupla yalvararak tarif istedi. 19 Mart 1956 tarihli ilk mektupta annesi soğan kâğıdına Hintçe yazılmış, tarçın, kakule ve defne yaprağıyla baharatlanmış bir et yemeği, bir karnabahar yemeği ve haşlanmış yumurtalı bir yumurta körisi tarifi gönderdi; Jaffrey'nin denediği ilk tarif ise kimyonlu patatesti.

New York'ta Kesişen Yollar: Merchant Ivory ve Shakespeare Wallah

1957'de RADA'dan onur derecesiyle mezun olan Jaffrey, Saeed Jaffrey ile evlenmek üzere Amerika'ya gitti. Çiftin New York'taki akşam yemekleri, sinema tarihinin en üretken ortaklıklarından birinin kurulmasına zemin hazırladı: 1958'de Bombay'dan gelen yapımcı Ismail Merchant ile 1959'da bir kısa film için Saeed'den anlatım isteyen yönetmen James Ivory, Jaffreylerin akşam yemeklerinde birbirine yaklaştı; 1961'de, Jaffreylerin teşvikiyle bir gösterime katılan Merchant, orada Ivory ile ilk kez karşılaştı. The Guardian'ın 1999 tarihli bir söyleşisinde aktardığına göre, "Jaffreyler, Ismail Merchant'ı James Ivory ile tanıştıran kişilerdi." Bu tanışıklık, sinemanın en tanınmış yapım ortaklıklarından Merchant Ivory Productions'ın temelini attı.

Jaffrey, ortaklığın erken dönem filmi Shakespeare Wallah'ta (1965) oynadı; senarist Ruth Prawer Jhabvala, rolü özellikle onun için yazmıştı. Film çekimleri sırasında Saeed'le evliliği sona ermişti ve Saeed projeden çıkarılmıştı. Jaffrey bu performansıyla, 15. Berlin Film Festivali'nde En İyi Kadın Oyuncu dalında Gümüş Ayı ödülünü kazandı.

Aktristen Yazara: An Invitation to Indian Cooking

1966'da Ismail Merchant, filmine tanıtım kazandırmak amacıyla New York Times eleştirmeni Craig Claiborne'u Jaffrey ile bir röportaj yapmaya ikna etti. Röportajın ardından Jaffrey bağımsız bir editörden kitap teklifi aldı. Annesinin mektuplarıyla öğrendiği tarifleri Amerikan mutfağına uyarlayarak bir araya getirdi, ancak kitap önce yayınevlerinin ilgisini çekmedi. Arkadaşı yazar Ved Mehta, kitabı yayıncı André Schiffrin'e; Schiffrin de Knopf'ta daha önce Julia Child'ın editörlüğünü de üstlenmiş olan Judith Jones'a yönlendirdi. Jones kitabı hemen kabul etti; yalnızca yabancı okur için servis önerileri ve menüler eklenmesini istedi.

An Invitation to Indian Cooking 1973'te yayımlandı. 1970'lerde James A. Beard Aşçılık Okulu'nda ve kendi Manhattan dairesinde Hint mutfağı dersleri verdi. Kitap 2006'da James Beard Foundation'ın Cookbook Hall of Fame onuruna seçildi.

Ekrana Taşınan Hint Mutfağı: TV ve Dawat

BBC, Jaffrey'i Hint mutfağı üzerine bir dizi sunmak üzere görevlendirdi; Madhur Jaffrey's Indian Cookery 1982'de İngiltere'de yayınlandı ve onu televizyonda Hint mutfağını tanıtan öncü isimlerden biri hâline getirdi. Ardından Far Eastern Cookery (1989) ve Madhur Jaffrey's Flavours of India (1995) gibi diziler geldi. 1986'da, tarifleriyle desteklediği Dawat restoranı Manhattan'da açıldı ve dönemin gıda eleştirmenlerince New York'un en iyi Hint restoranlarından biri sayıldı; restoran sonradan kapandı.

Jaffrey mutfak kariyeri boyunca oyunculuğu bırakmadı: Merchant Ivory'nin The Guru (1969), Autobiography of a Princess (1976), Heat and Dust (1983) ve The Perfect Murder (1988) gibi filmlerinde rol aldı; Cotton Mary'de (1999) başrolü oynayıp filmi Merchant'la birlikte yönetti. Kitaplarının ve televizyon programlarının başarısının ardından İngiliz gıda üreticisi Tilda için hazır Hint sosları serisi geliştirdi.

Sahne, Ekran ve Aile: Yemek Yazarlığı Oyunculuğu Bitirmedi

Jaffrey mutfak yazarlığı kariyeri boyunca sahne ve ekrandan hiç kopmadı. 1969'da New York Philarmoni Orkestrası kemancısı Sanford Allen ile evlendi; Saeed Jaffrey'den olan üç kızı Zia, Meera ve Sakina'yı bu evlilikte büyüttü. Zia, The New School'da yaratıcı yazarlık dersleri veren bir yazar; Sakina ise House of Cards dizisindeki Linda Vasquez rolüyle tanınan bir oyuncu oldu.

1990'lar ve 2000'lerde Jaffrey, Six Degrees of Separation (1993), Vanya on 42nd Street (1994), Flawless (1999) ve Prime (2005) gibi filmlerde rol aldı; 2012'de A Late Quartet'te Christopher Walken'ın canlandırdığı karaktere Parkinson teşhisi koyan bir doktoru oynadı. Televizyonda da görünürlüğünü sürdürdü; 2009'da Psych dizisinin bir bölümünde, yemekleri baş karakterler için fazla acılı gelen bir Hint büyükanneyi canlandırdı.

Unvanlar ve Kalıcı Etki

Jaffrey'nin kariyeri resmi unvanlarla da taçlandı: 2004'te "Birleşik Krallık, Hindistan ve Amerika Birleşik Devletleri arasındaki kültürel ilişkilere film, televizyon ve mutfak alanındaki katkılarından dolayı" CBE (Order of the British Empire Komutanı) unvanını aldı; 2022'de Hindistan hükümetinin verdiği üçüncü en yüksek sivil nişan olan Padma Bhushan ile onurlandırıldı. Kitapları kariyeri boyunca toplam altı James Beard Foundation ödülü kazandı; 2023'te ise Vakıf kendisine Lifetime Achievement Award (Yaşam Boyu Başarı Ödülü) verdi. Ayrıca İngiltere merkezli Guild of Food Writers'tan 1999 ve 2004'te Yılın Yemek Kitabı ödüllerini, International Association of Culinary Professionals'ın Bert Greene Ödülü'nü (2003, dergi gazeteciliği dalında) ve New York Women in Film & Television'ın Muse Ödülü'nü (2000) kazandı.

2006'da İngiliz Hindistanı'nın son yıllarındaki çocukluğunu anlattığı anı kitabı Climbing the Mango Trees yayımlandı. Bugün doksanlı yaşlarında, Manhattan'da ve New York eyaletinin kuzeyindeki evinde yaşamayı sürdüren Jaffrey, bir düzineden fazla yemek kitabıyla Hint mutfağının Batı'daki algısını kalıcı biçimde değiştirmiş bir isim olarak anılıyor.