Kubbeden Saçılan Macun
Manisa'da baharın gelişiyle birlikte Sultan Camii'nin kubbesinden ve minarelerinden rengârenk kâğıtlara sarılı küçük paketler halka doğru saçılır; aşağıda toplanan kalabalık bu paketleri yakalamaya çalışır. Bu sahne, kentin en köklü geleneklerinden biri olan mesir macunu saçma töreninin güncel görüntüsüdür.
Tören, her yıl bahar aylarında düzenlenen Uluslararası Manisa Mesir Macunu Festivali'nin merkezinde yer alır. Festival, 2012 yılında Paris'te toplanan 7. Hükümetlerarası Komite oturumunda (7.COM) UNESCO'nun İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsili Listesi'ne kaydedilmiştir.
41 Bitki ve Baharatla Hazırlanan Bir Reçete
Mesir macununun kökeni, Osmanlı sarayına uzanan bir şifa arayışı anlatısına dayanır. Yavuz Sultan Selim'in eşi ve Kanuni Sultan Süleyman'ın annesi Hafsa Sultan'ın hastalandığı bir dönemde, Sultan Camii Medresesi'nin idarecisi ve hekimi Merkez Efendi 41 çeşit bitki ve baharatı bir araya getirerek bir macun hazırlar.
Hafsa Sultan bu macunla iyileşir; iyileşmenin ardından macunun diğer hastalara da dağıtılmasını ister. Talebin artması üzerine macun kâğıtlara sarılıp Sultan Camii'nin kubbesinden ve minarelerinden halka saçılmaya başlanır. Festivalde bugün tekrarlanan saçma töreni bu anlatıya dayanır.
Reçetedeki 41 bileşenin arasında zencefil, tarçın, karanfil, kimyon, zerdeçal, çörek otu, kakule, meyan balı, karabiber ve portakal kabuğu gibi bugün de mutfaklarda tanıdık olan baharat ve bitkiler bulunur; listenin geri kalanı hıyarşembe, sarıhelile ve tekemercini tohumu gibi geleneksel tıp literatüründen gelen, günümüzde daha az bilinen adlardan oluşur.
Okuyucunun Dikkatine
Mesir macunu, tarihsel olarak bir şifa arayışıyla ortaya çıkmış ve yüzyıllardır bu anlatıyla anılan kültürel bir gelenektir. Bu yazı macunun tarihini ve üretimini konu alır; güncel bir sağlık veya tedavi iddiası içermez.
Avrupa Birliği'nden Coğrafi İşaret
Mesir macunu 4 Kasım 2024'te Avrupa Birliği nezdinde coğrafi işaret tescili aldı; bu tescille Türkiye'nin AB'de coğrafi işaretli ürün sayısı 28'e yükseldi. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nın açıklamasına göre tescile konu ürün, katkı maddesi ve koruyucu içermeyen, 41 farklı bitki ve baharattan oluşan bir karışım olarak tanımlandı.
Tescil, Manisa'yı Mesir'i Tanıtma ve Turizm Derneği'nin yaklaşık üç yıl süren başvuru sürecinin ardından tamamlandı.
Gediz Ovası'nın Sultani Üzümü
Manisa'yı tanımlayan ikinci ürün, kentin ortasından geçen Gediz Nehri'nin suladığı Gediz Ovası'ndan gelir. Ovada başlıca sultaniye üzümü ve mısır yetiştirilir; bölge, Ege'nin çekirdeksiz üzüm bağcılığının önemli merkezlerinden biridir.
Ege Bölgesi'nde "Yuvarlak Çekirdeksiz" ve "Sultani" üzüm çeşitlerinin yetiştiriciliği yaygındır ve üretimin büyük bölümü kurutmalık olarak değerlendirilir. Bağcıların kırım dediği hasat dönemi Ağustos ayında başlar, Eylül ayında sona erer.
Hasat zamanının belirlenmesinde tanenin şeker oranı esas alınır. Ege Üniversitesi'nde yürütülen bir araştırmada, kurutmalık üzümler suda çözünür kuru madde oranı (briks) yaklaşık 22'ye ulaştığında, yani tane yeterince şekerlendiğinde toplanmıştır.
Bağdan Sergiye: Kurutma Yöntemi
Toplanan üzümler doğrudan kurutmaya alınmaz. Geleneksel yöntemde taneler önce potasyum karbonat ve zeytinyağı karışımından oluşan bir bandırma eriyiğine daldırılır; bu işlem kabuktaki mumsu tabakayı incelterek suyun daha hızlı buharlaşmasını sağlar.
Bandırılan üzümler toprak, beton veya kâğıt sergi denen düz alanlara serilip doğrudan güneş altında kurutulur. Kuruma süresi ortalama beş ile yedi gün arasında tamamlanır; bu yöntemle kuruyan taneler açık renkli, ince kabuklu olur ve yüzeyleri genellikle hafif yağlıdır.
Kurutmanın bölge ekonomisindeki yeri küçük değildir. Ege Üniversitesi Bahçe Bitkileri Bölümü'nde yürütülen bir çalışmaya göre Türkiye'de üretilen çekirdeksiz kuru üzümün yaklaşık %90'ı ihraç edilmekte, ülkenin dünya kuru üzüm ihracatındaki payı ise yaklaşık %45 düzeyinde seyretmektedir.
Kurutulan üzümler piyasaya çıkmadan önce Türk Standardı TS 3411/T1'e göre tip numaralarına ayrılarak sınıflandırılır.
İkinci Tescil: Manisa Sultani Çekirdeksiz Üzümü
Mesir macunundan birkaç yıl önce, Manisa'nın bir başka ürünü de coğrafi işaret siciline girdi. Manisa Ticaret Borsası'nın başvurusuyla "Manisa Sultani Çekirdeksiz Üzümü", Türk Patent ve Marka Kurumu sicilinde menşe adı olarak 18 Şubat 2019 tarihinde 418 numarayla tescil edildi.
Bu tescil, Gediz Ovası'nda yetişen sultani çekirdeksiz üzümü ürünün adını taşıyan resmî bir coğrafi kayıtla diğer bölgelerin üzümlerinden ayırır. TÜRKPATENT sicilinde ürün, "işlenmiş ve işlenmemiş meyve ve sebzeler ile mantarlar" grubunda listelenir.