Bayram Sofrası Gelenekleri

Yılın Oruç Tutulmayan Günleri

İslam'da yılın hemen her gününde oruç tutmak câizdir; bu kuralın istisnası iki gün grubudur ve ikisi de bayramdır. Ramazan Bayramı'nın birinci günü ile Kurban Bayramı'nın dört gününde oruç tutmak, mezhebe göre haram ya da tahrîmen mekruh sayılmıştır. Bayram, takvimde yemenin yalnızca serbest olduğu değil, oruç kapısının kapatıldığı tek zaman dilimidir; sofra bu günlerde bir tercih değil, bayramın kendi gereğidir.

Türkçede bayram sözcüğünün izi dinî içerikten daha eskiye gider. Kelime ilk olarak Kâşgarlı Mahmud'un 11. yüzyılda yazdığı sözlükte geçer; Kâşgarlı kelimenin aslının "bedhrem" olduğunu, Oğuzların bunu "beyrem" biçimine çevirdiğini kaydeder ve bayramı eğlenme, gülme ve sevinme günü olarak tanımlar. Güncel Türkçe Sözlük'te de bayram, "millî veya dinî bakımdan önemi olan ve kutlanan gün veya günler" karşılığının yanında "tam ve yoğun bir mutluluk duygusu" anlamını taşır.

Ramazan Bayramı hicrî takvimin onuncu ayı olan şevvalin ilk üç gününde kutlanır. Kurban Bayramı ise zilhiccenin onuncu gününde başlar ve dört gün sürer; bir önceki gün, yani zilhiccenin dokuzuncu günü arifedir. Sofrayı kuran ev için bayramın uzunluğu bu takvimle belirlenir: üç günlük ve dört günlük iki ayrı ikram programı.

Ramazan Bayramı'nda Tatlı Neden Önce Gelir?

İki bayramın sofrası daha ilk lokmada ayrışır. Ramazan Bayramı'nda bayram namazına gitmeden önce hurma gibi tatlı bir şey yemek, Kurban Bayramı'nda ise ilk olarak kurban etinden yemek menduptur. Biri tatlıyla açılan, diğeri etle açılan bir gün demektir bu.

Tatlı geleneğinin kaynağı, Hz. Peygamber'in ramazan bayramlarında namazgâha çıkmadan önce hurma yeme âdetidir; bu âdet sünnet sayılmış ve bayramda tatlı ikramı geleneğini doğurmuştur. Daha tâbiîn döneminde İbn Sîrîn gibi, un, tereyağı ve bal ya da hurma ezmesinden yapılan tatlıları ikram etmeyi âdet hâline getirenler vardı. Bayram tatlısı, sonradan eklenmiş bir süs değil, geleneğin en eski katmanlarından biridir.

Türkiye'de bayram konuğuna sunulan şeker o kadar yerleşiktir ki sözlüğe kendi maddesiyle girmiştir: Güncel Türkçe Sözlük "bayram şekeri"ni "özellikle dinî bayramlarda konuklara ikram edilen şeker veya çikolata" diye tanımlar. Ramazan Bayramı'nın Türkiye'de bazı çevrelerce "Şeker Bayramı" olarak anılması da büyük olasılıkla öteden beri var olan bu şeker, lokum ve tatlı ikramı geleneğinden gelir. Adlandırmanın kendisi tartışmalıdır; dinî terim ve kavramların korunması gerektiği gerekçesiyle uygun bulunmadığı belirtilir.

Bayramın ilk sofrasından önce yerine getirilen bir yükümlülük daha vardır. Ramazan Bayramı'na, bayramdan önce fitre — fıtır sadakası — verildiği için fıtır bayramı da denir; fitrenin bayram namazından önce verilmesi menduptur. Yani şeker tabağı ortaya konmadan önce, bir başka hanenin sofrasına katkı çoktan yapılmış olur. Bayram sofrasının paylaşma üzerine kurulu mantığı, ilk lokmadan da önce başlar.

Kurban Bayramı'nda Etin Bölünmesi

Kurban Bayramı'nın sofrası kesimden sonra kurulur ve etin nasıl bölüneceği, sofranın kimlere açılacağını da belirler. Yerleşmiş uygulama, etin üç eşit parçaya ayrılmasıdır: bir parça kurban sahibinin ve bakmakla yükümlü olduğu kişilerin, ikinci parça — zengin bile olsalar — eş, dost ve akrabanın, üçüncü parça ise kurban kesmeyen yoksulların payıdır.

Bu üçe bölme kesin bir ölçü değil, dinî bir gelenektir. Yenecek ve dağıtılacak miktar için belirlenmiş bir oran yoktur; kişinin bakmakla yükümlü olduğu kimseler kalabalıksa ya da ihtiyaç içindeyse etin hiç dağıtılmadan evde tüketilmesinde de sakınca görülmez. Ölçüyü belirleyen, hanenin ve çevrenin durumudur. Etin kesimin yapıldığı bölgede dağıtılması teşvik edilir; daha fazla ihtiyaç sahibi varsa başka yerleşim birimlerine de gönderilebilir.

Kesin olan kural, etin ticarete konu olmamasıdır. Kurbanın eti gibi derisi, yünü, bağırsakları, kemikleri ve iç yağı da sahibine gelir sağlamak amacıyla satılamaz; satılmışsa parasının sadaka olarak verilmesi gerekir. Kesim ücreti de etle ya da deriyle ödenmez. Bayram sofrasındaki etin bir kısmının mutlaka evden çıkması, bu yüzden ikramdan çok bir yükümlülüktür.

El Öpme, Şeker ve Harçlık

Bayram günü sofraya oturmadan önce yapılanların sırası bellidir. 19. yüzyılın sonunda İstanbul'da büyükler de küçükler de sabah erkenden bayramlık elbiselerini giyer, yakındaki camide bayram namazını kılardı; camide yapılan bayramlaşmayı, eve dönünce ailenin kendi bayramlaşması izlerdi. Küçükler büyüklerin elini öper, büyükler birbirine hediye verir, çocuklara ise şeker ve lokumla birlikte bayram harçlığı verilirdi. Şeker, ziyaretin başında değil, el öpme sırasının hemen ardından gelir.

İkram evin içiyle sınırlı da değildi. Kapıya bayramlaşmaya gelen bekçi, çöpçü, tulumbacı ve davulcu gibi mahalle hizmetlilerine bayram bahşişi verilirdi. Bahşiş toplanırken davulcunun söylediği mâniler, bayramın hangi tatla anıldığını açık eder.

Günün kendisi de sesle çerçevelenirdi: bayram arife günü top atışlarıyla başlar, son günün ikindisinde atılan topla sona ererdi. Ramazan gecelerinde olduğu gibi, ramazan bayramını müjdeleyen davul sesi hem çocukları hem büyükleri sevindirirdi.

Sofraya oturmadan önceki hazırlık da rastgele değildir. Bayrama önceden hazırlanmak, gusletmek, temiz ve güzel elbise giymek, güzel koku sürünmek, güler yüzlü olmak, namaza mümkünse yürüyerek gitmek ve dönüşte başka bir yol kullanmak menduptur. Bayram sofrasına gelen konuk, bu sıranın sonunda gelir: yıkanmış, giyinmiş, camiden dönmüş ve yolunu değiştirerek gelmiş bir konuktur. Kaynaklarda ilk müslümanların bayramlaşma sözü olarak "Allah bizden de sizden de kabul etsin" ifadesi kaydedilir.

Ziyaret Trafiği ve Sofranın Yükü

Bayram ziyareti Osmanlı'da yalnız akrabalık işi değildi, hiyerarşi işiydi de: memurlar âmirlerinin evine bayram ziyaretine giderdi. Bu ziyaretler o kadar masraflı hâle geldi ki 1845'ten sonra resmen kaldırıldı; memurların çalıştıkları yerde bayramlaşmaları ve âmirlerinin evine gitmemeleri bir kararnâmeyle hükme bağlandı. Bayram sofrasının kime ve kaç kez kurulacağı, bir dönem devletin düzenlemek zorunda kaldığı bir konudur.

Sarayda bayram günü de sabit bir sıraya bağlıydı. Öğleden önce bayramlaşma, ikram, hediyelerin dağıtılması ve yemekle geçer, öğleden sonra gösteriler yapılırdı. 15. yüzyıldan itibaren belli bir protokole bağlanan şenlik programının omurgası şuydu: kabul merasimi, ziyafet, kahve sohbeti, dinlenme, gösteriler, akşam yemeği, donanma. Sofra, günün süsü değil, ortasına yerleşmiş sabit bir duraktı.

Cumhuriyet'in ilanından sonra millî bayramlar resmî protokole dahil edildi; dinî bayramların kutlanması ise protokolün dışına çıkarılıp yalnızca gelenek hâlinde korundu. Bayram namazından sonra bayramlaşma, akraba ve dost ziyaretleri, bahşiş ve hediye verme düzeni bugün de aynı çizgide sürüyor. Değişen, sofrayı kimin kurduğu ve ziyaretin kaç haneye yayıldığı.

Bugünün Bayram Sofrası

İki bayramın iki ayrı sofra mantığı bugün de sürüyor. Ramazan Bayramı tatlıyla açılan ve ziyaret aralarında şeker, lokum ve tatlı ikramıyla ilerleyen bir sofradır. Kurban Bayramı ise etin kesildiği, bölündüğü ve dağıtıldığı bir sofra kurar; ilk lokması da o etten olur.

Ortak nokta, sofranın kimin için kurulduğudur. Her iki bayramda da yemek hanenin kendi içinde tükettiği bir şey olmaktan çıkar ve kapının dışına taşar: dağıtılan bir kurban payına, kapıya gelen komşuya, elini öpen çocuğun avucuna konan şekere dönüşür.